Czy pracodawca może zmusić do nadgodzin? Co na to Kodeks pracy?

Kiedy pracodawca może zlecić nadgodziny?

Zgodnie z art. 151 § 1 Kodeksu pracy nadgodziny to praca ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy albo ponad przedłużony dobowy wymiar wynikający z systemu i rozkładu pracy. Zwykle normy wynoszą 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin tygodniowo.¹

Zlecenie pracy w godzinach nadliczbowych jest dopuszczalne:

• podczas akcji ratowniczej służącej ochronie życia, zdrowia, środowiska, ochrony mienia lub usunięciu awarii;
• gdy wystąpią szczególne potrzeby pracodawcy, np. pilne, nieprzewidziane zlecenie.

Nadgodziny spowodowane szczególnymi potrzebami pracodawcy muszą mieć rzeczywiste uzasadnienie. Nie powinny zastępować prawidłowej organizacji pracy.

Czy pracownik musi zostać po godzinach?

Co do zasady tak. Art. 100 § 1 Kodeksu pracy nakazuje wykonywać zgodne z prawem polecenia przełożonych, jeśli dotyczą pracy. Oznacza to, że polecenie pracy w godzinach nadliczbowych wiąże pracownika, o ile spełnia warunki ustawowe. Nie jest potrzebna pisemna zgoda – polecenie może być ustne.²

Nieuzasadniona odmowa pracy może stanowić naruszenie obowiązków pracowniczych. Nie oznacza to jednak bezwzględnego obowiązku pracy. Pracodawca nie może naruszać prawa do odpoczynku ani innych praw pracownika.

Kiedy można odmówić pracy w nadgodzinach?

Zakaz zatrudniania w godzinach nadliczbowych obejmuje kobiety w ciąży (art. 178 § 1 Kodeksu pracy) i pracowników młodocianych (art. 203 § 1). Szczególne ograniczenia dotyczą również:

• opiekunów dzieci do ukończenia 8 lat – bez zgody pracownika nadgodziny są niedopuszczalne (art. 178 § 2);
• osób z niepełnosprawnościami – zasadniczo zakaz wynika z odrębnej ustawy, która przewiduje wyjątki;³
• osób pracujących w warunkach przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń lub natężeń szkodliwych czynników - zakaz dotyczy nadgodzin z powodu szczególnych potrzeb pracodawcy (art. 151 § 2).

Można odmówić wykonywania pracy, gdy polecenie jest niezgodne z prawem, np. narusza obowiązkowy odpoczynek. Jeśli warunki stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia, zastosowanie może mieć art. 210 Kodeksu pracy. Sama niechęć do pozostania dłużej zwykle nie wystarczy.¹

Ile nadgodzin można przepracować?

Art. 151 § 3 Kodeksu pracy stanowi, że liczba godzin nadliczbowych przepracowanych z powodu szczególnych potrzeb pracodawcy nie może zasadniczo przekroczyć 150 rocznie. Limit ten nie dotyczy akcji ratowniczych ani usuwania awarii. Art. 151 § 4 pozwala określić inny limit w układzie zbiorowym, regulaminie pracy lub, w przewidzianych prawem przypadkach, umowie o pracę.

Zgodnie z art. 131 § 1 tygodniowy czas pracy łącznie z nadgodzinami nie może przekraczać przeciętnie 48 godzin w okresie rozliczeniowym. Wyjątek obejmuje pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy. Art. 132 i 133 gwarantują co do zasady 11 godzin odpoczynku dobowego i 35 godzin tygodniowego. Przepisy przewidują wyjątki.¹

Jak rozlicza się nadgodziny?

Zgodnie z art. 151¹ Kodeksu pracy, oprócz normalnego wynagrodzenia, pracownik otrzymuje dodatek:

• 100% wynagrodzenia - za nadgodziny w nocy, w niedziele i święta niebędące zgodnie z rozkładem czasu pracy pracownika dniami pracy oraz w dni wolne udzielone za pracę w niedzielę lub święto;
• 50% wynagrodzenia - za pozostałe nadgodziny dobowe.

Dodatek 100% przysługuje też za przekroczenie przeciętnej tygodniowej normy, chyba że wynika ono z nadgodzin, za które należy się dodatek dobowy. Przy ocenie pracy w godzinach nadliczbowych przypadających w konkretnych dniach znaczenie ma harmonogram. Nadgodziny występują najczęściej poza normalnymi godzinami pracy.

Zamiast dodatku możliwy jest odbiór czasu wolnego (art. 151²): na pisemny wniosek pracownika w proporcji 1:1, a bez wniosku – 1:1,5, do końca okresu rozliczeniowego. Za pracę w dniu wolnym wynikającym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia należy zasadniczo oddać inny dzień wolny (art. 151³).¹

Czy odmowa nadgodzin grozi zwolnieniem?

Jeśli polecenie było zgodne z prawem, nieuzasadniona odmowa pracy może skutkować karą porządkową lub wypowiedzeniem. Zwolnienie dyscyplinarne wymaga jednak ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracownika. Korzystanie z ustawowej ochrony nie może stanowić podstawy kary.

Co grozi pracodawcy za łamanie zasad? Naruszenie przepisów o czasie pracy lub wynagrodzeniu może skutkować grzywną od 1000 do 30 000 zł dla osoby odpowiedzialnej. Pracownik może zwrócić się do Państwowej Inspekcji Pracy lub sądu pracy.⁴

Czy nadgodziny są obowiązkowe?

Pracodawca może zlecić nadgodziny tylko w granicach prawa. Warto zachować harmonogram, ewidencję godzin i polecenia. Pomogą ustalić, czy odmowa była uzasadniona i jaka rekompensata się należy. W razie sporu warto odnotować datę i treść polecenia oraz dokładną liczbę przepracowanych godzin. Ułatwia to dochodzenie wynagrodzenia i ocenę legalności żądania.

Przypisy

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 1245), w szczególności art. 100, art. 129, art. 131–133, art. 151–151³, art. 178, art. 203 oraz art. 210, dotyczące obowiązków pracowniczych, zasad pracy w godzinach nadliczbowych, limitów czasu pracy, odpoczynku oraz rekompensaty za nadgodziny, dostępna na stronie Internetowego Systemu Aktów Prawnych: isap.sejm.gov.pl.
2. Państwowa Inspekcja Pracy, „Czy pracownik może odmówić pracy w godzinach nadliczbowych?” - wyjaśnienia dotyczące obowiązku wykonywania poleceń pracodawcy, dopuszczalności odmowy pracy w nadgodzinach oraz ochrony wybranych grup pracowników, dostępne na stronie: pip.gov.pl.
3. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 884), w szczególności art. 15 ust. 3 oraz art. 16, dotyczące zakazu pracy w godzinach nadliczbowych osób z niepełnosprawnościami oraz wyjątków od tego ograniczenia, dostępna na stronie Internetowego Systemu Aktów Prawnych: isap.sejm.gov.pl.
4. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 1245), w szczególności art. 52, art. 108 oraz art. 281–282, dotyczące konsekwencji naruszenia obowiązków pracowniczych, odpowiedzialności porządkowej i wykroczeń przeciwko prawom pracownika, dostępna na stronie Internetowego Systemu Aktów Prawnych: isap.sejm.gov.pl.

‍